Aleksandri i Madh: Mbretit që pushtoi botën, por jo fatin e vdekjes

Aleksandri i Madh: Historia e mbretit që ndryshoi botën e lashtë. Jeta, pushtimet dhe vdekja misterioze të çlirimtarit që u shndërrua në Mbret të Mbretërve

Aleksandri III i Maqedonisë, më i njohur si Aleksandri i Madh (lindur më 21 korrik 356 p.e.s. – vdekur më 10 ose 11 qershor 323 p.e.s.; mbretëroi në vitet 336–323 p.e.s.), ishte biri i mbretit Filipi II të Maqedonisë (mbretëroi në vitet 359–336 p.e.s.). Ai u ngjit në fron pas vdekjes së të atit, në vitin 336 p.e.s., dhe më pas pushtoi pjesën më të madhe të botës së njohur në atë kohë.

Ai njihet si „i Madh“ si për gjenialitetin në lufta, ashtu edhe për aftësitë diplomatike në marrëdhëniet me popullsitë e rajoneve të pushtuar. Njihet gjithashtu për përhapjen e kulturës, gjuhës dhe mendimit grek nga Greqia, përmes Azisë së Vogël, Egjiptit dhe Mesopotamisë, deri në Indi. Kështu ai i hapi rrugën periudhës helenistike (323–31 p.e.s.), gjatë së cilës katër prej gjeneralëve të tij, të njohur si Diadokët, vazhduan, mes luftërave për epërsi, politikën e bashkimit të kulturës greke (helenistike) me kulturat e Lindjes. Ai vdiq nga shkaqe të panjohura në vitin 323 p.e.s., pa emëruar qartësisht një pasardhës (ose, sipas disa rrëfimeve, zgjedhja e tij e komandantit Perdika u shpërfill), dhe perandoria që kishte ndërtuar u nda mes Diadokëve.

Fushatat e Aleksandrit u bënë legjendare pas vdekjes së tij. Ato ndikuan në taktikat dhe karrierat e gjeneralëve të mëvonshëm grekë e romakë dhe frymëzuan shumë biografi, të cilat i atribuonin një status pothuajse hyjnor. Historianët modernë përgjithësisht kanë mbajtur një qëndrim më kritik ndaj jetës dhe karrierës së tij sesa rrëfimet e hershme. Kjo shihet, për shembull, në kritikat ndaj shkatërrimit të Persepolit dhe trajtimit të banorëve të Tirit. Megjithatë, të paktën mes studiuesve perëndimorë, vlerësimi i përgjithshëm i trashëgimisë së tij mbetet kryesisht pozitiv, dhe ai vazhdon të jetë një nga figurat më të njohura të historisë botërore.

Aleksandri i Madh: Historia e mbretit që ndryshoi botën e lashtë

Kur ishte i vogël, Aleksandri mësoi të luftonte dhe të kalëronte nga Leonida i Epirit, një i afërm i nënës së tij, Olimpias. Ai u stërvit gjithashtu të përballonte vështirësi, si marshimet e detyruara. I ati, Filipi, dëshironte të formonte një mbret të ardhshëm të kultivar, ndaj punësoi Lisimakun e Akarnanisë për t'i mësuar djalit leximin, shkrimin dhe interpretimin në lirë. Ky edukim i nguliti Aleksandrit një dashuri të përjetshme për leximin dhe muzikën.

Në moshën 13 ose 14-vjeçare, Aleksandri u njoh me filozofin grek Aristotelin (384–322 p.e.s.), të cilin Filipi e punësoi si mësues privat. Ai studioi me Aristotelin deri në moshën 16-vjeçare. Thuhet se të dy vazhduan të shkëmbenin letra gjatë fushatave të mëvonshme të Aleksandrit, ndonëse dëshmitë për këtë janë anekdotike.

Aleksandri i Madh, biri i epirotes, që shkoi përtej kufijve të botës

Ndikimi i Aristotelit u pasqyrua drejtpërdrejt në mënyrën se si Aleksandri sillej më vonë me popujt e pushtuar: ai nuk ua impononte kulturën greke banorëve të rajoneve të ndryshme, por ua prezantonte atë, njësoj siç Aristoteli u mësonte nxënësve të vet. Ndikimi i Leonidës mund të shihet te qëndrueshmëria dhe forca fizike e Aleksandrit gjatë gjithë jetës, si edhe te zotësia e tij me kuajt. Thuhet se ai zbuti kalin „e pazbutshëm“ Bukefalin kur ishte vetëm 11 ose 12 vjeç.

Edhe pse mësuesit ndikuan thellë tek ai, Aleksandri dukej sikur ishte i destinuar për madhështi që nga lindja. Para së gjithash, ai kishte një baba arritjet e të cilit kishin hedhur themele të forta për suksesin e tij të mëvonshëm. Historiani Diodori i Sicilisë vëren:

Gjatë 24 viteve të mbretërimit të tij si mbret i Maqedonisë, të cilin e nisi me burimet më të kufizuara, Filipi e ngriti mbretërinë e vet në fuqinë më të madhe të Evropës. Ai projektoi rrëzimin e Perandorisë Persiane, zbarkoi forca në Azi dhe po çlironte bashkësitë helene kur e ndërpreu Fati. Megjithatë, la trashëgim një organizim ushtarak aq të madh e cilësor, sa i biri, Aleksandri, mundi ta përmbyste Perandorinë Persiane pa pasur nevojë për ndihmën e aleatëve. Këto arritje nuk ishin vepër e Fatit, por e forcës së karakterit të tij, sepse ky mbret dallohet mbi të gjithë të tjerët për aftësinë ushtarake, guximin vetjak dhe shkëlqimin intelektual. (Libri XVI, kapitulli 1)

Ndërsa ndikimi i të atit mbi të është i qartë, vetë Aleksandri zgjodhi ta shihte suksesin e tij si diçka të paracaktuar nga forcat hyjnore. Ai e quante veten bir të Zeusit, duke pretenduar kështu statusin e një gjysmëperëndie. E lidhte prejardhjen e tij me dy heronjtë e parapëlqyer të lashtësisë, Akilin dhe Herakliun, dhe e modelonte sjelljen sipas tyre. Këtë besim në natyrën e tij hyjnore ia kishte ngulitur Olimpia, e cila i kishte thënë se kishte lindur nga një ngjizje e virgjër, pasi ajo ishte mbarsur mrekullisht nga vetë Zeusi.

Lindja e tij lidhej me shenja dhe mrekulli të mëdha, si një yll i ndritshëm mbi Maqedoni atë natë dhe shkatërrimi i Tempullit të Artemidës në Efes. Plutarku shkruan:

Aleksandri lindi në ditën e gjashtë të muajit Hekatombaion, të cilin maqedonasit e quajnë Loos, pikërisht atë ditë kur u dogj tempulli i Dianës në Efes. Hegesia i Magnezisë e shfrytëzon këtë rast për një shaka aq të ftohtë, sa mund ta kishte shuar zjarrin: tempulli, thotë ai, mori flakë ndërsa zonja e tij mungonte, sepse po ndihmonte në lindjen e Aleksandrit. Të gjithë falltarët lindorë që ndodheshin atëherë në Efes, duke e parë rrënimin e tempullit si paralajmërim të një fatkeqësie tjetër, vraponin nëpër qytet, godisnin fytyrat dhe thërrisnin se ajo ditë kishte sjellë në jetë dikë që do të ishte fatal dhe shkatërrimtar për gjithë Azinë. (Jeta e Aleksandrit, I).

Në orakullin e Sivës, Aleksandri u shpall bir i perëndisë Zeus-Amon.

Megjithëse lindja e tij është dokumentuar mirë nga historianët, për rininë e tij dihet pak, përtej rrëfimeve për pjekurinë e parakohshme — thuhet se në moshën shtatëvjeçare pyeste dinjitarët që vizitonin oborrin për kufijtë dhe fuqinë e Persisë — mësuesve dhe miqve të fëmijërisë. Miqtë e tij Kasandri (rreth 355–297 p.e.s.), Ptolemeu (rreth 367–282 p.e.s.) dhe Hefestioni (rreth 356–324 p.e.s.) do të mbeteshin shokë të tij gjatë gjithë jetës dhe gjeneralë në ushtrinë e tij.

Kalisteni (rreth 360–327 p.e.s.), një tjetër mik, ishte stërnip i Aristotelit dhe erdhi në oborrin maqedonas bashkë me filozofin. Ai do të bëhej historian i oborrit dhe do ta shoqëronte Aleksandrin në fushata. Hefestioni mbeti miku i tij më i ngushtë e më i dashur gjatë gjithë jetës dhe zëvendëskomandant i ushtrisë. Për rininë e Aleksandrit, historiani Worthington shkruan se ai «duhet të jetë edukuar në shtëpi, siç ishte zakoni në Maqedoni, dhe duhet të jetë mësuar të shohë (e më pas të marrë pjesë në) garat e pijes që ishin pjesë e jetës së oborrit maqedonas». Përtej kësaj, „ne dimë çuditërisht pak për fëmijërinë e Aleksandrit“.

Beteja e Keronesë dhe fillimi i pushtimeve

Aftësia ushtarake e Aleksandrit u vu re për herë të parë në Betejën e Keronesë, në vitin 338 p.e.s. Ndonëse ishte vetëm 18 vjeç, ai ndihmoi në kthimin e rrjedhës së betejës drejt fitores vendimtare maqedonase, e cila mposhti qytet-shtetet aleate greke. Kur Filipi II u vra në vitin 336 p.e.s., Aleksandri mori fronin. Me qytet-shtetet greke tashmë të bashkuara nën sundimin maqedonas pas Keronesë, ai nisi fushatën e madhe që i ati kishte planifikuar: pushtimin e Perandorisë së fuqishme Persiane. Worthington shprehet:

Homeri ishte bibla e Aleksandrit dhe ai mori me vete në Azi botimin e përgatitur nga Aristoteli. Gjatë fushatave, Aleksandri kërkonte gjithnjë të mësonte gjithçka që mundej për rajonet nëpër të cilat kalonte. Ai shoqërohej nga një grup shkencëtarësh që regjistronin dhe analizonin këtë informacion, nga botanika, biologjia, zoologjia dhe meteorologjia deri te topografia. Dëshira e tij për të mësuar dhe për ta regjistruar informacionin sa më shkencërisht ka gjasa të ketë buruar nga mësimet dhe entuziazmi i Aristotelit.

Me një ushtri maqedonase prej 32 000 këmbësorësh dhe 5 100 kalorësish, Aleksandri kaloi në Azinë e Vogël në vitin 334 p.e.s. për të nisur pushtimin e Perandorisë Persiane Akemenide. Në maj, ai mundi ushtrinë persiane të udhëhequr nga satrapët në Betejën e Granikut. Po atë vit, ai «çliroi» — siç e quante vetë pushtimin — qytetet Sardë dhe Efes nga sundimi persian, përpara se të vazhdonte drejt qyteteve të tjera të Azisë së Vogël. Në Efes, ofroi të rindërtonte Tempullin e Artemidës, i cili ishte shkatërruar nga një zjarrvënie natën e lindjes së tij, por qyteti e refuzoi gjestin.

Në vitin 333 p.e.s., Aleksandri dhe trupat e tij mundën një forcë më të madhe të mbretit pers Dar III (mbretëroi në vitet 336–330 p.e.s.) në Betejën e Isosit. Më pas, në vitin 332 p.e.s., Aleksandri plaçkiti qytetet fenikase Baalbek dhe Sidon (që ishin dorëzuar), pastaj rrethoi qytetin-ishull të Tirit.

Rrethimi i Tirit dhe pushtimi i Egjiptit

Rënia e Persisë: Gaugamela dhe Persepolisi

Nga „çlirimtar“ në „Mbret të Mbretërve“